Κράτος κι Επανάσταση, κεφ. IV, τμήμα 6: Σύντομο κριτικό σημείωμα

2 Ιαν.

Η μεγάλη πλειοψηφία των αναγνωστών του Κράτος κι Επανάσταση είναι πιθανό να έχει συγκρατήσει πως το έργο, όπως και μια σειρά άλλων έργων του Λένιν, αποτελεί –μεταξύ άλλων– μια κριτική της εμπειρικής δημοκρατίας, της δημοκρατίας των αστικών κοινοβουλευτικών καθεστώτων όπως αυτά παρουσιάζονται ιστορικά. Με άλλα λόγια, το Κράτος κι Επανάσταση διαβάζεται ωσάν να ασκούσε κριτική απλώς στην πρακτική μετάφραση της δημοκρατικής αρχής σε κοινωνίες που διέπονται από συντριπτικές κοινωνικές ανισότητες και αποκλεισμούς, διεκδικώντας, για λογαριασμό της δικτατορίας του προλεταριάτου, την πραγματική, αυθεντική δημοκρατία.

Όμως η ανάγνωση αυτή είναι λαθεμένη: όχι επειδή αυτό που διαβάζει στο έργο δεν υπάρχει εκεί –φυσικά και ισχύουν για την επιχειρηματολογία του Κράτους κι Επανάσταση όλα τα παραπάνω– αλλά γιατί αφήνει έξω από το έργο μια δεύτερη κριτική της δημοκρατίας, που δεν αφορά την εμπειρική της μετάφραση σε συνθήκες αστικής εξουσίας, αλλά την ουσία της ως αρχής.

Μόνο όταν γίνει κατανοητή η διπλή φύση της λενινιστικής κριτικής στη δημοκρατία μπορεί να γίνει και κατανοητή η ακριβής φύση της έννοιας της δικτατορίας του προλεταριάτου: η δικτατορία του προλεταριάτου είναι αυθεντική δημοκρατία, απείρως αυθεντικότερη από την αστική δημοκρατία επειδή είναι απείρως πιο πραγματικά περιεκτική, αλλά εξακολουθεί να είναι απλώς δημοκρατία, δηλαδή, όχι απλώς να συνεχίζει να έχει την ανάγκη ενός κράτους ως οργάνου καταστολής, αλλά και να συνεχίζει να το χρησιμοποιεί, όπως και η τελειότερη δημοκρατία, για να υποτάξει την μειοψηφία στη θέληση της πλειοψηφίας.

Ο Λένιν δεν παρασύρεται από τους ουτοπικούς παιάνες των κάθε εποχής «δημοκρατών» στην χωρίς όρια ισότητα της δημοκρατίας τόσο ώστε να λησμονήσει ότι το «κράτος», η εξουσία που προϋποθέτει η ίδια η λέξη «δημοκρατία» πρέπει να είναι εξουσία επί· δεν λησμονεί δηλαδή ότι η ίδια η ουσία της δημοκρατίας δεν διαφεύγει ποτέ από τον ορίζοντα της εξουσίας και δεν νοείται καν χωρίς ένα αντικείμενο της εξουσίας, που στην πράξη είναι πάντα η μειοψηφία. Φυσικά, οι θεωρητικοί της δημοκρατίας αρέσκονται να ρίχνουν όλο το βάρος σε δύο πράγματα: πρώτον, στο ότι οι «πλειοψηφίες» και «μειοψηφίες» ορίζονται δυναμικά και δεν είναι σταθερά οι ίδιοι άνθρωποι, αλλά διαφέρουν ανάλογα με το ζήτημα που τίθεται κάθε φορά προς απόφαση· δεύτερον, στο ότι «η γνώμη» της μειοψηφίας γίνεται σεβαστή, δεν λογοκρίνεται, και δεν καταστέλλεται· αυτό το δεύτερο μάλιστα προβάλλεται ως η πραγματική ουσία της δημοκρατίας, η πεμπτουσία της δημοκρατικής διακυβέρνησης.

Τι θα απαντούσε ο Λένιν σε αυτά τα δύο επιχειρήματα των «δημοκρατικών», περιλαμβανομένων των «ριζοσπαστών δημοκρατών;»

Σε ό,τι αφορά το πρώτο, θα απαντούσε νομίζω ότι χωρίς την εξάλειψη των τάξεων και των ταξικών ανισοτήτων που τις συγκροτούν ως τέτοιες, η «δυναμικότητα» πλειοψηφιών και μειοψηφιών, η αστάθειά τους, είναι απλά ένα επιφαινόμενο — τα ταξικά συμφέροντα οδηγούν, ιδιαίτερα σε περιόδους κρίσης, «τον κάθε κατεργάρη στον πάγκο του», και η φαινομενική αστάθεια της κοινωνικής βάσης που συγκροτεί την πλειοψηφία και την μειοψηφία εξαφανίζεται καθώς οι τάξεις αυτοπεριχαρακώνονται σε όλο πιο σταθερά και ξεκάθαρα στρατόπεδα. Μπορεί το ποιοι προτιμούν την Έλλα Φιτζέραλντ και ποιοι την Μπίλι Χόλιντεϊ να είναι ένα ζήτημα που παράγει διαφορετικές πλειοψηφίες και μειοψηφίες από το ποιοι προτιμούν τον Τσάπλιν από τον Μπάστερ Κίτον, αλλά τούτου του είδους η «δυναμικότητα» ελάχιστα αφορά την πολιτική ουσία της εξουσίας στα δημοκρατικά καθεστώτα.

Σε ό,τι αφορά το δεύτερο, νομίζω πως η λενινιστική απάντηση είναι ότι, στον βαθμό που η πολιτική θέληση της πλειοψηφίας διασφαλίζει τόσο την απρόσκοπτη μετάφραση σε νόμο όσο και την επιβολή του, η μη καταστολή της «διαφορετικής άποψης» έχει τόση λίγη σημασία όσο και η διαφορετική άποψη ως τέτοια: όσο τα μέτρα του μνημονίου περνούν απρόσκοπτα και εφαρμόζονται δια της βίας που προσιδιάζει στον κρατικό μηχανισμό, όλοι μας μπορούμε να συζητούμε μέχρι να σκάσουμε, και αυτό είναι στην πράξη το δημοκρατικό μας προνόμιο.

Για να επιστρέψουμε τώρα στις δύο κριτικές της δημοκρατίας: η δικτατορία του προλεταριάτου αποτελεί την απάντηση στις αδυναμίες της δημοκρατίας σε ό,τι αφορά την πρακτική της μετάφραση στα αστικά δημοκρατικά καθεστώτα. Δεν αποτελεί όμως την απάντηση στην κριτική της δημοκρατίας ως αρχής. Γιατί η δικτατορία του προλεταριάτου δεν είναι τίποτε άλλο παρά η «αυθεντική» υλοποίηση της βίαιης εξουσίας μιας πλειοψηφίας σε μια μειοψηφία, δηλαδή, η δημοκρατία ως αρχή.

Η δεύτερη κριτική, η κριτική στη δημοκρατία ως αρχή, η κριτική στην αρχή του δικαιώματος εξουσίας της πλειοψηφίας πάνω στη μειοψηφία, και συνεπώς, το σκέλος της σκέψης του Λένιν που μιλά για κατάργηση της δημοκρατίας, είναι κριτική πάνω στην ίδια την δικτατορία του προλεταριάτου.

Η δεύτερη κριτική λοιπόν είναι μια κριτική για τα όρια της δικτατορίας του προλεταριάτου, που δεν είναι άλλα από τα όρια της αρχής της δημοκρατίας. Αυτή η κριτική δεν γίνεται από την σκοπιά του παρόντος, που πρέπει ρεαλιστικά να αποδεχτεί την αρχή της δημοκρατίας και να παλέψει να την υλοποιήσει με τρόπο αυθεντικό, δίνοντας την πραγματική πολιτική εξουσία στους πολλούς και όχι στους λίγους. Γίνεται από την σκοπιά ενός μέλλοντος στο οποίο θα έχει ανακύψει πια ο αναπτυγμένος κομμουνισμός.

Ο ώριμος ή αναπτυγμένος κομμουνισμός –είτε θέλει κανείς να τον δει ως ουτοπία είτε όχι, αυτό μικρή σημασία έχει από την θεωρητική σκοπιά της παρούσας διερεύνησης– είναι ασύμβατος με την δικτατορία του προλεταριάτου και για αυτόν ακριβώς τον λόγο ασύμβατος και με την δημοκρατία, ακόμα και στην πληρέστερη και αυθεντικότερή της μορφή. Ή, αλλιώς: τόσο η δικτατορία του προλεταριάτου όσο και το συνώνυμό της, η πραγματική δημοκρατία, ανήκουν στο πρώτο, «σοσιαλιστικό» στάδιο της μετάβασης στον κομμουνισμό.

Στον αναπτυγμένο ή ώριμο κομμουνισμό δεν υπάρχει δικτατορία του προλεταριάτου, δεν υπάρχει δηλαδή πια πραγματική δημοκρατία, γιατί δεν υπάρχει καμία μειοψηφία απέναντι στην οποία μια πλειοψηφία να μπορεί να ασκήσει εξουσία, κράτος. Η υλοποίηση στην πλήρη του μορφή του κομμουνισμού, η απολυτοποίηση της ισότητας, έχει εξαφανίσει κάθε νόημα από τις έννοιες «πλειοψηφία» και «μειοψηφία», εκτός βέβαια από το πιο τετριμμένο, που είναι και το μόνο που έχει «δημοκρατική σημασία» σήμερα: σε μια αυθεντικά κομμουνιστική κοινωνία, «πλειοψηφία» και «μειοψηφία» υφίστανται μόνο ως εκφάνσεις της προτίμησης για Έλλα Φιτζέραλντ ή Μπίλι Χόλιντεϊ, Τσάρλι Τσάπλιν ή Μπάστερ Κίτον.

Πράγμα που σημαίνει ότι για τον Λένιν, ο αναπτυγμένος ή ώριμος κομμουνισμός δεν είναι τίποτε άλλο από την απόλυτη καταστροφή της πολιτικής ως τέτοιας, δηλαδή, το συμμετρικό αντίθετο της εκφυλισμένης αστικής δημοκρατίας: στην αστική δημοκρατία, οι ανούσιες αντιπαραθέσεις πλειοψηφιών και μειοψηφιών για ζητήματα άνευ πολιτικής σημασίας είναι η μόνη βιωμένη απ’ τις μάζες μορφή «πραγματικής δημοκρατίας», την ίδια στιγμή που η πολιτική ισχύς βρίσκεται μόνιμα στα χέρια μιας μειοψηφίας που κυβερνά με σύμμαχο την αποπολιτικοποίηση· στον ώριμο ή αναπτυγμένο κομμουνισμό, η αυθεντική πραγμάτωση της δημοκρατίας οδηγεί στην αποπολιτικοποίηση ως συλλογική λύτρωση, σε έναν μαρασμό κάθε αντιπαράθεσης άλλης από αυτή που αφορά άκακα αισθητικού και ιδιοσυγκρασιακού περιεχομένου πλειοψηφίες και μειοψηφίες.

Advertisements

7 Σχόλια to “Κράτος κι Επανάσταση, κεφ. IV, τμήμα 6: Σύντομο κριτικό σημείωμα”

  1. Lenin Reloaded Ιανουαρίου 2, 2012 στις 5:31 μμ #

    Έγραψα αυτό το κείμενο ενσυνείδητα με όσο καθαρότερο και απλούστερο τρόπο μπορούσα.

    Μένω με την απορία αν είπα πράγματα εντελώς προφανή και αυταπόδεικτα ή, αντίθετα, πράγματα πάρα πολύ καινοφανή στα πλαίσια τόσο της εδραιωμένης αντίληψης για την σκέψη του Λένιν όσο και αυτής για τον χαρακτήρα της δημοκρατικής αρχής ως σχεδόν ουτοπικού ζητουμένου της «ριζοσπαστικής», όπως λέγεται, δημοκρατίας.

  2. Prop- Agit Ιανουαρίου 3, 2012 στις 1:41 μμ #

    Για μένα πιο πολύ διαφώτισε την πτυχή για το «δικαίωμα της κριτικής» της καταπιεζόμενης μειοψηφίας.
    Η περίφημη Βολταιρική φράση «υπερασπίζομαι μέχρι θανάτου το δικαίωμα σου να εκφράζεις τη γνώμη σου» στοιχειώνει πολλές φορές τις κουβέντες μας. Δύσκολα βρίσκεις τοσο πιασάρικο αντίλογο σε αυτή την όντως απαρχαιωμένη αντίληψη.
    Καλοτάξιδος και στο Γκράνμα!

  3. Prop- Agit Ιανουαρίου 3, 2012 στις 1:49 μμ #

    Και για να πω ακριβώς τι εννοώ με ακόμα πιο απλά λόγια. Το ζήτημα δεν προκύπτει πάντα τόσο ανώδυνα όσο το Μπίλι Χόλιντεϊ ή Έλα Φιτζέραλντ (όπου ένας τρίτος μπορεί να πει και Αρίθα Φράνκλιν), αλλά πολύ πιο προβοκατόρικα και περίτεχνα τύπου: Σολζενίτσιν ή Γκόρκι?

  4. λαθραναγνώστης Ιανουαρίου 4, 2012 στις 11:10 πμ #

    Η έννοια και η θεωρία της δημοκρατίας, αναπτύχθηκε στην αρχαία Αθήνα, όπου οι παραγωγοί του πλούτου –οι δούλοι– δεν είχαν δικαίωμα συμμετοχής στη λήψη των αποφάσεων. Οι παραγωγοί δηλαδή του πλούτου δεν ήταν μέρος του «δήμου», ο οποίος, κατά την έννοια της λέξης δημοκρατία, έχει το «κράτος» (=δύναμη, εξουσία). Συνεπώς, η όποια ισότητα εξασφαλίζονταν στη δημοκρατία, αφορούσε μόνο στους ελεύθερους πολίτες, οι οποίοι είχαν μεν τάξεις και ανισότητες κοινωνικές, αλλά η μεγάλη τάξη των εργατών – δούλων – παραγωγών του πλούτου, που ορίζει και την μεγάλη κοινωνική ανισότητα, απουσίαζε από ανάμεσά τους – ήταν εκτός δημοκρατικών διαδικασιών.
    Κατ αυτόν τον τρόπο, η αρχαία αθηναϊκή δημοκρατία, ουδέποτε κλήθηκε να αντιμετωπίσει το κορυφαίο κοινωνικό πρόβλημα ανάμεσα στην τάξη του παραγωγού του πλούτου και στην τάξη αυτού που τον ιδιοποιείται και που ουσιαστικά αυτές οι δύο τάξεις είναι που συγκρούονται συστεμικά και με την μεγαλύτερη σφοδρότητα.
    Η αρχαία αθηναϊκή δημοκρατία δεν αντιμετώπισε ποτέ στα πλαίσιά της ταξική πάλη, με την σύγχρονη έννοια του όρου, παρά μόνο διευθετούσε διαφορές προερχόμενες από διαπάλη μικρότερης έντασης. Και σε αυτό, ίσως ήταν επαρκής.
    Είναι σαν να λέμε, στη σημερινή εποχή, ότι η εργατική τάξη δεν έχει δικαίωμα ψήφου και η λειτουργία της δημοκρατίας περιορίζεται π.χ, μόνο ανάμεσα στους βιομήχανους και τους βιοτέχνες. Μια χαρά θα δούλευε το «η άποψή σου και η άποψή μου»!
    Η σύγχρονη δημοκρατική λειτουργία στα πλαίσια του αστικού κράτους, καμουφλάρει την δικτατορία της αστικής τάξης. Δίνει μεν πολιτικά δικαιώματα στην εργατική τάξη, αλλά ταυτόχρονα την χειραγωγεί. Όποτε δε η χειραγώγηση αποτυχαίνει ή αποδείχνεται ανεπαρκής, τότε η αστική τάξη επεμβαίνει με απροκάλυπτα πραξικοπήματα και διατηρεί την εξουσία της.

  5. Taliban Ιανουαρίου 4, 2012 στις 6:53 μμ #

    @ Λαθραναγνώστης

    Αυτά που διατυπώνεις για την κλασσική (?) Αθήνα δείχνουν μεγάλη άγνοια της ταξικής δομής-εξέλιξης στην Ελλάδα και κυρίως στην Αθήνα.
    Επειδή το θέμα είναι τεράστιο και η ανάρτηση έχει άλλο σκοπό, θα συμβουλεύσω μόνο να μελετήσεις βιβλία του Moses Finley π.χ. Η Πολιτική στον Αρχαίο Κόσμο.
    Θα έχεις υπ’ όψη σου πως οι πολίτες στην Αθήνα χωριζόντουσαν σε Ιππείς, Πεντακοσιομέδιμνους, Ζευγίτες και Θήτες κατηγορίες που χαρακτήριζαν την περιουσιακή θέση και τα πολιτικά δικαιώματα εκάστου.
    Κάθε μια από τις τάξεις αυτές εισήλθαν στη κατηγορία του πλήρους πολίτη σταδιακά και σαν αποτέλεσμα ταξικών αγώνων.
    Βλέπε την μεγάλη κοινωνική μεταρρύθμιση του Κλεισθένη περί το 507 π.χ.
    Η τεράστια αυτή αλλαγή δεν ήταν αποτέλεσμα παρθενογένεσης, αλλά έντονων κοινωνικών αγώνων.
    Πρίν από την Κλεισθένεια αλλαγή έχουμε την εποχή των τυρράνων (Πεισιστρατείδες για Αθήνα) και παλιότερα τους νόμους του Σόλωνα με κύριο στοιχείο την κατάργηση της πώλησης ελευθέρων Αθηναίων σαν δούλους για χρέη (σεισάχθεια κ.ά.) και πιό πρίν τους Δρακόντιους νόμους και τις κοινωνικές ρυθμίσεις του Θησέα.
    Επίσης είναι λάθος να νομίζουμε πως ο πλούτος παράγονταν μόνο και κυρίως με την δουλική εργασία.
    Κυρίαρχη μορφή απέκτησε η δουλική εργασία στους ύστερους ελληνιστικούς χρόνους και πάλι όχι μοναδική.

    Έχω μία παρατήρηση που αφορά τον συγγραφέα της ανάρτησης Αντώνη αλλά και εσένα σαν σχολιαστή.
    Όπως στην δικιά μας εποχή η ονομασία «Αριστερά» είναι ένας απαξιωτικός χαρακτηρισμός που αποδόθηκε στους Σοσιαλιστές από Ολιγάρχες έτσι και στην Αρχαία Αθήνα ο χαρακτηρισμός «Δημοκρατία» ήταν υβριστικός και απαξιωτικός χαρακτηρισμός διατυπωμένος από Αριστοκρατικούς Αθηναίους.
    Δήμος με διευρυμένη σημασία είχε την έννοια των πτωχών και Κράτος παρέπεμπε στην Κρόνια εποχή όπου βοηθοί του Κρόνου ήταν το Κράτος και η Βία σε αντίθεση με την εποχή του Δία που βοηθούς είχε τον Έρωτα και την Δίκη.
    Εν ολίγοις κατηγορούσαν το καθεστώς της Πολιτείας (έτσι όνομάζονταν), στο οποίο η εξουσία τίθεται εν τω μέσω δηλαδή ισομοιράζεται σε όλους τους πολίτες με ένα καθεστώς Βίας και Τρομοκρατίας που επιβάλλεται από τους φτωχούς.
    Κάτι δεν θυμίζει αυτό σχετικά με τις σημερινές βολές κατά της Δικτατορίας του Προλεταριάτου ?
    Πάντως εγώ ακόμη απορώ γιατί οι υβριστικοί αυτοί χαρακτηρισμοί (Δημοκρατία, Αριστερά) υιοθετήθηκαν από το εργατικό κίνημα προς βλάβη του.

  6. Lenin Reloaded Ιανουαρίου 5, 2012 στις 2:32 πμ #

    @Taliban: Βλέπε και Ρανσιέρ, Disagreement: ο Δήμος είναι αυτός που δεν έχει καμία θετική ποιότητα, δεν είναι ούτε «άριστος» (αριστοκρατία), ούτε πλούσιος (ολιγαρχία), είναι απόβλητος. Κράτος του Δήμου είναι η εξουσία των απόβλητων.

  7. Y Ιανουαρίου 15, 2012 στις 3:21 μμ #

    Τελειώνω το βιβλίο του Ρούση »Μαρξ – Μπακούνιν το σοσιαλιστικό κράτος» που πιάνει με πολύ ενδιαφέρον τρόπο το ζήτημα της (σοσιαλιστικής) δημοκρατίας και της απονέκρωσης της. Το προτείνω ανεπιφύλακτα.

    Μας χρειάζεται σήμερα που αντιδραστικοποιείται η αστική δημοκρατία και φλερτάρει με νέου τύπου φασισμούς, σήμερα που πλατιές μάζες εκφράζουν ρητά το τέλος της πίστης τους στην αστική κοινοβουλευτική δημοκρατία μία δυναμική συνθηματολογία για τη σοσιαλιστική δημοκρατία, τη δημοκρατική ιδιοκτησία και διαχείριση των μέσω παραγωγής (στα πλαίσια της Ε.Τ.), να ξεκαθαρίζει το γιατί η ‘άμεση δημοκρατία’ δε μπορεί να είναι ο στόχος μας.

    Σκεφτόμουν να γράψω κάτι επ’αυτού αλλά δε ξέρω αν και πότε θα βρω χρόνο.

    Πολύ χρήσιμα τα στοιχεία που βάζει ο RL.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: